Kralj Aleksandar I Karađorđević jedna je od najtežih figura moderne srpske i jugoslovenske istorije. Njegov život ne može se svesti ni na mit o ujedinitelju, ni na optužnicu protiv autoritarnog monarha, ni na dramatičnu sliku atentata u Marselju. U njemu se ukrštaju ratno iskustvo, dinastičko nasleđe, stvaranje jedne velike ali nestabilne države, pokušaj da se južnoslovenski prostor sabije u jedinstven politički okvir i evropska diplomatija između dva svetska rata.
Za francuski korpus srpskih biografija Aleksandar je nezaobilazan zbog jednog snažnog istorijskog luka. Francuska je u Prvom svetskom ratu bila saveznik Srbije, zemlja u kojoj su se školovala srpska deca i oporavljali ranjenici, velika sila čija je vojska na Solunskom frontu bila deo pobedničke koalicije. Dve decenije kasnije, upravo u Francuskoj, tokom zvanične posete, Aleksandar je ubijen. Tako se njegova veza sa Francuskom kreće od savezništva i nade do političke tragedije koja je uzdrmala Evropu.
Princ u senci velikog oca
Aleksandar Karađorđević rođen je 1888. godine na Cetinju, u kući koja je već nosila složenu balkansku i evropsku genealogiju. Bio je sin Petra Karađorđevića, budućeg kralja Srbije, i kneginje Zorke, ćerke crnogorskog knjaza Nikole. U njegovom poreklu spajale su se dve srpske dinastičke linije, dva državna iskustva i dve političke škole. To nije bilo samo pitanje porodičnog prestiža. U Balkanu tog vremena krvne veze, brakovi i dinastički odnosi imali su stvarne političke posledice.
Petar I je u srpskoj istoriji ostao upamćen kao ustavni vladar, čovek francuskog obrazovanja i ratni kralj. Aleksandar je odrastao pod senkom tog velikog moralnog kapitala, ali i pod pritiskom sasvim drugačijeg vremena. Petar je mogao da bude simbol liberalne monarhije u relativno maloj Srbiji. Aleksandar je morao da upravlja državom koja je nastala iz ratnog sloma imperija, različitih pravnih tradicija, jezika političkog nepoverenja i konkurentskih nacionalnih projekata.
Njegovo obrazovanje i vojna formacija bili su usmereni ka državnoj službi. Kao mladi princ, rano je ušao u svet politike i vojske. Kada se njegov stariji brat Đorđe odrekao prestolonasledničkih prava, Aleksandar je postao centralna figura budućnosti dinastije. To je značilo da više nije mogao da bude samo sin kralja Petra. Morao je da postane politički čovek pre nego što je dostigao punu zrelost.
Regent u ratu
Aleksandar je 1914. postao regent Srbije, pošto je kralj Petar zbog starosti i bolesti sve više prepuštao operativnu vlast sinu. Ubrzo zatim počeo je Prvi svetski rat. Regentova politička biografija zato nije počela u mirnodopskoj administraciji, nego u katastrofi, mobilizaciji, povlačenju, diplomatskom pritisku i vojnom odlučivanju. To je presudno za razumevanje njegovog karaktera.
Srbija je 1914. i 1915. prošla kroz iskustvo koje je oblikovalo čitavu generaciju: pobede na Ceru i Kolubari, austrougarsku i nemačko-bugarsku ofanzivu, epidemije, nestašice, povlačenje preko Albanije i oporavak na Krfu. Aleksandar je u toj tragediji postao figura ratne državnosti. Njegova legitimnost nije proistekla samo iz dinastije, nego iz činjenice da je bio deo državnog vrha u trenutku kada je opstanak Srbije bio doslovno otvoreno pitanje.
Francuska je u tom periodu za Srbiju imala višestruki značaj. Bila je saveznik, diplomatski zaštitnik, vojni partner i civilizacijski oslonac. Srpska vojska je, posle albanske golgote, obnovljena uz savezničku pomoć i potom učestvovala na Solunskom frontu. Francuski komandni, logistički i politički faktor bio je deo te istorije. Za Aleksandra, Francuska nije bila apstraktna evropska zemlja, nego jedna od sila bez kojih ratna Srbija ne bi mogla da preživi u istom obliku.
Ujedinjenje kao istorijska ambicija
Posle pobede 1918. godine Aleksandar je stao na čelo novog državnog projekta. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca nastala je kao odgovor na raspad Austrougarske, pobedu Srbije i južnoslovensku ideju koja je decenijama imala kulturne, političke i romantičarske oblike. Ali ono što je u ratnim godinama izgledalo kao istorijska nužnost, u miru je postalo teško upravljiva država.
Aleksandar je sebe video kao ujedinitelja. Za njega Jugoslavija nije bila samo administrativno proširenje Srbije, već projekat koji je trebalo da prevaziđe stare pokrajinske, verske i nacionalne podele. Međutim, način na koji je taj projekat vođen ostao je predmet dubokih sporova. Hrvatsko pitanje, centralizam, odnos prema slovenačkim i muslimanskim političkim elitama, neravnomerna iskustva rata i različite pravne tradicije učinili su novu državu krhkom od početka.
Tu počinje istorijska drama Aleksandrove vladavine. Njegova najveća ambicija bila je i najveći izvor krize. Što je više insistirao na jedinstvenoj jugoslovenskoj državnoj ideji, to su jačali otpori onih koji su u takvom jedinstvu videli prikrivenu dominaciju Beograda. Što je više pokušavao da država govori jednim glasom, to je jasnije postajalo da društvo ne živi u istom političkom jeziku.
Francuski savez i evropska bezbednost
U međuratnoj Evropi Aleksandar je tražio spoljne oslonce za državu koja je bila velika za balkanske prilike, ali ranjiva pred revizionističkim silama. Francuska je u tom poretku imala posebno mesto. Posle 1918. Pariz je nastojao da održi sistem savezništava koji bi sprečio povratak nemačke dominacije i ograničio revizionizam poraženih ili nezadovoljnih država. Kraljevina SHS, kasnije Jugoslavija, uklapala se u tu bezbednosnu arhitekturu.
Mala antanta, veze sa Čehoslovačkom i Rumunijom, kao i francuska diplomatska podrška, bile su deo šireg pokušaja da se srednja i jugoistočna Evropa stabilizuju. Aleksandar je u Francuskoj video moćnog partnera, ali i politički model velike države koja svoj uticaj gradi kroz vojsku, diplomatiju i ideju savezništva. To nije bila sentimentalna veza, već računica bezbednosti.
Francuska je za jugoslovensku elitu imala i kulturni ugled. Srpski i jugoslovenski oficiri, diplomate, profesori i studenti gledali su prema Parizu kao prema prostoru prestiža. Taj ugled nije uklanjao političke interese, ali im je davao emotivnu i simboličku dubinu. Aleksandar je znao da državi kakvu vodi treba međunarodno priznanje, a francuska potvrda bila je jedna od najvažnijih u tadašnjoj Evropi.
Šestojanuarska diktatura
Najsporniji trenutak Aleksandrove vladavine dogodio se 6. januara 1929. godine, kada je ukinuo ustav, raspustio parlament i uveo lični režim. Država je ubrzo preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju, a politički sistem je pokušao da zameni stranačke, nacionalne i pokrajinske podele integralnim jugoslovenstvom. U Aleksandrovoj interpretaciji to je bio pokušaj spasavanja države od raspada. U interpretaciji njegovih protivnika, bio je to otvoreni autoritarni udar.
Obe dimenzije moraju se videti. Parlamentarni sistem Kraljevine SHS bio je teško blokiran, nasilje u skupštini 1928. i ubistvo hrvatskih poslanika stvorili su krizu poverenja, a država se nalazila pred realnom opasnošću političkog rasula. Ali odgovor koji je Aleksandar izabrao poništio je političku slobodu i dodatno produbio nepoverenje među narodima. Autoritarna centralizacija nije rešila nacionalno pitanje; samo ga je privremeno potisnula.
U tome se vidi razlika između njegovog oca Petra i njega. Petar je, uprkos svim ograničenjima svog vremena, ostao simbol ustavne monarhije. Aleksandar je, suočen sa državom mnogo složenijom od predratne Srbije, posegao za prinudnim jedinstvom. To ga čini istorijski razumljivim, ali ne oslobađa odgovornosti.
Marselj kao evropska scena
Atentat u Marselju 9. oktobra 1934. godine bio je više od ubistva jednog vladara. Bio je evropski politički događaj. Aleksandar je došao u Francusku u trenutku kada se međunarodni poredak ponovo ljuljao. Fašistička Italija, nacistička Nemačka, revizionizam, balkanske tenzije i emigrantski ekstremizmi činili su pozadinu posete. Francuski ministar spoljnih poslova Luj Bartu radio je na sistemu bezbednosti koji bi obuzdao novu evropsku krizu. Njegova smrt u istom atentatu dodatno je pojačala značaj događaja.
Ubica je u Marselju pogodio samu sliku međuratne Evrope: kralja države nastale iz Versajskog poretka i francuskog ministra koji je pokušavao da taj poredak održi. Snimci i fotografije atentata ostali su među najpoznatijim političkim dokumentima tridesetih godina. Aleksandrova smrt nije srušila Jugoslaviju odmah, ali je uklonila čoveka koji je, dobro ili loše, držao njen centralni autoritet.
Za srpsko-francuske odnose Marselj je postao mesto tuge i opomene. Francuska je primila jugoslovenskog kralja kao saveznika; iz Francuske je njegovo telo vraćeno u zemlju kao dokaz da politička stabilnost međuratne Evrope ima sve manje oslonaca. U tom smislu, Marselj je više od geografske tačke u biografiji. On je završni simbol jedne epohe.
Nasleđe bez jednostavnog suda
Aleksandrovo nasleđe ostaje podeljeno. Za jedne, on je ujedinitelj, ratni regent i vladar koji je pokušao da južnoslovenske narode zaštiti u opasnom evropskom prostoru. Za druge, on je centralista i autoritarni monarh čiji je pokušaj da nametne jedinstvo produbio krizu koju je želeo da reši. Ozbiljan istorijski portret mora da prihvati obe činjenice: Aleksandar je stvarao državu i istovremeno ograničavao političku slobodu u njoj.
Njegova veza sa Francuskom pomaže da se ta složenost bolje razume. Francuska nije bila samo pozornica njegove smrti. Bila je saveznički okvir njegovog ratnog i diplomatskog sveta, oslonac jugoslovenske spoljne politike i prostor u kome je evropska dimenzija njegove vladavine postala najvidljivija. U Marselju se nije završio samo jedan život, nego i jedna iluzija da se međuratna Evropa može održati istim savezima koji su pobedili 1918.
Kralj Aleksandar I Karađorđević zato ostaje figura koju nije moguće čitati mirno. U njegovoj biografiji Srbija prelazi u Jugoslaviju, vojna pobeda u političku zagonetku, savez sa Francuskom u međunarodnu tragediju, a ideja ujedinjenja u pitanje koje će nadživeti i njega i državu kojom je vladao.