Milorad Bata Mihailović

Milorad Bata Mihailović pripada onoj generaciji srpskih slikara koja je posle Drugog svetskog rata morala da pronađe umetnički glas u prostoru punom pritisaka. Sa jedne strane stajala je potreba nove države da umetnost bude društveno korisna, čitljiva i ideološki uredna. Sa druge strane stajala je unutrašnja potreba mladih umetnika da se slika oslobodi zadatka, da ponovo postane prostor istraživanja, boje, tela, pejzaža i lične drame. Mihailović je iz tog sukoba izašao kao slikar koji je slobodu tražio uporno, najpre u beogradskom i zadarskom krugu, a potom u Parizu.

Rođen je 8. februara 1923. u Pančevu, u sredini dovoljno blizu Beograda da veliki grad rano postane prirodna umetnička gravitacija. Posle rata upisao je Akademiju likovnih umetnosti u Beogradu, u klasi Ivana Tabakovića. To je bila ozbiljna škola, ali za deo mladih slikara nije bila dovoljna. Oni su želeli da vide šta se događa izvan učionice, da probaju drugačiji život i drugačiji odnos prema slici. Iz te potrebe nastala je epizoda Zadarske grupe, jedan od važnih mitova posleratnog srpskog modernizma.

Godine 1947. Mihailović je sa grupom mladih umetnika otišao u Zadar. Sa njim su u tom krugu bili Mića Popović, Ljubinka Jovanović, Petar Omčikus, Kosara Bokšan, Vera Božičković i Mileta Andrejević. Njihov boravak nije dugo trajao, ali je u istoriji umetnosti ostao kao znak pobune protiv uskog shvatanja akademskog rada. Nije to bila organizovana škola sa manifestom, nego životna i slikarska odluka: izaći iz propisanog prostora, raditi zajedno, gledati more, grad, telo i svetlost, i verovati da se slika može graditi iz neposrednog iskustva.

Posleratni početak i potreba za izlaskom

Mihailovićev rani rad nosio je trag figure, portreta, autoportreta, grupa ljudi i gradskih prizora. To je razumljivo. Slikar koji izlazi iz rata i posleratne oskudice ne počinje u apstraktnoj tišini. Pred njim su lica, tela, ulice, napetost novih društvenih odnosa i želja da se život ponovo sabere u oblik. Ali već u tim ranim radovima važna je slikarska energija, a ne samo motiv. Figura kod njega nije samo osoba; ona je nosilac ritma, boje i atmosfere.

Zadar je u toj biografiji imao posebno mesto. Mediteranski prostor za mlade beogradske slikare nije bio samo lepši pejzaž. Bio je izlazak iz zatvorenog posleratnog ambijenta. More, kamen, svetlost i zajednički rad stvarali su osećaj da umetnost može biti šira od institucije. U takvim okolnostima nastaje samopouzdanje generacije koja više ne želi da čeka dozvolu za modernost.

Posle zadarske epizode Mihailović nastavlja samostalno. Godine 1951. učestvuje u osnivanju grupe Jedanaestorica u Beogradu. I taj podatak govori o njegovoj potrebi za zajedničkim umetničkim prostorom, ali ne i za trajnim programskim vezivanjem. Grupe su za njega bile mesta susreta, podsticaja i otpora, a ne zatvori stila. U tome je jedna od važnih osobina njegovog puta: pripadao je generaciji, ali nije želeo da se u njoj izgubi.

Pariz kao druga disciplina

Pariz je za srpske umetnike 20. veka imao gotovo posebnu mitologiju. U njemu su se proveravali talenti, rušile iluzije i učilo da umetnost nije samo nacionalna stvar, nego međunarodni jezik u kome nema mnogo sentimentalne zaštite. Za Mihailovića je Pariz postao više od epizode. On je tamo živeo, radio i umro 23. aprila 2011. godine. Time se njegova biografija upisuje u dugu liniju srpskih umetnika kojima je Francuska postala druga radionica identiteta.

Ali Pariz kod njega ne treba shvatiti kao puku potvrdu vrednosti. Nije dovoljno reći da je otišao u svetsku prestonicu umetnosti. Važnije je razumeti šta je takav odlazak značio za slikara formiranog u jugoslovenskom posleratnom iskustvu. U Parizu je morao da izdrži susret sa velikom konkurencijom, tržištem, galerijama, ateljeima i umetnicima koji su dolazili iz različitih tradicija. Morao je da sačuva sopstveni temperament, a da ne ostane zatvoren u lokalnu meru.

Upravo tu se vidi zrelost Mihailovićevog rada. Njegova slika nije nastojala da bude francuska po svaku cenu, niti je nosila zavičaj kao dekorativni znak. Ona se razvijala kroz boju, gest, figuralnu napetost i osećaj prostora. Pariz mu je davao slobodu, ali i stroži kriterijum. U velikom gradu nema opravdanja u tome što se dolazi iz manje sredine. Slika mora da stoji sama.

Boja, figura i unutrašnji pejzaž

Mihailovićev opus pokazuje slikara koji ne pristaje na jednostavnu podelu između figuracije i modernističkog oslobađanja forme. Kod njega figura može biti prisutna, ali ona nije akademski zatvorena. Ona se rastvara u boji, u potezu, u atmosferi. Pejzaž može biti prepoznatljiv, ali nije topografski zapis. Grad može biti motiv, ali je pre svega stanje svetlosti i kretanja.

Takav pristup važan je za razumevanje srpskog modernizma. Modernost se tu ne pojavljuje kao odbacivanje sveta, nego kao drugačiji način da se svet vidi. Mihailović nije morao da poništi lice, ulicu ili telo da bi bio moderan. Dovoljno je bilo da ih oslobodi od narativne dužnosti. Slikarstvo kod njega ne objašnjava, nego gradi prisustvo.

Boja ima posebnu ulogu. Ona nije samo popuna oblika, nego nosilac emocionalne temperature. U njenom intenzitetu može se osetiti mediteransko iskustvo, ali i pariska ateljejska disciplina. Potez često deluje kao trag borbe: slika se ne sklapa hladno, nego nastaje u naporu da se između impulsa i mere pronađe ravnoteža.

Srpski slikar u francuskom prostoru

Za istoriju srpske dijaspore Mihailović je važan zato što pokazuje drugačiji oblik prisustva u inostranstvu. On nije bio politički emigrant u uskom smislu, niti predstavnik institucije. Bio je umetnik čiji se rad razvijao u evropskom prostoru, a čija je biografija ostala vezana za srpsku kulturu. Takve figure često stvaraju najtrajnije mostove, jer ne nastupaju protokolarno. One svakodnevno prevode jedno iskustvo u drugi kulturni kontekst.

Pariz mu je omogućio da bude deo šire umetničke scene, ali ga nije odvojio od beogradskog i jugoslovenskog početka. Naprotiv, upravo se u toj napetosti nalazi njegova vrednost. Njegovo slikarstvo nosi tragove posleratnog Beograda, zadarske slobode, mediteranske svetlosti i francuskog prostora u kome je slika morala da izdrži međunarodno poređenje.

U tom smislu Mihailovićev život ne treba svoditi na geografiju. Važniji je unutrašnji put: od mladog umetnika koji izlazi iz akademije i traži vazduh, do slikara koji u Parizu nastavlja da gradi sopstveni jezik bez velikih deklaracija. Njegova biografija govori o upornosti ateljea, o slikarskom radu koji se ne meri samo izložbama, nego dugim trajanjem jedne potrebe.

Atelje kao oblik pripadnosti

Kod umetnika koji dugo žive izvan zemlje porekla često se postavlja pitanje pripadnosti. Za Mihailovića odgovor nije bio u javnim izjavama, nego u radu. Atelje je postao mesto u kome se poreklo ne čuva kao zastava, već kao talog iskustva. U njemu su se susretali Pančevo, Beograd, Zadar i Pariz, ali bez obaveze da budu imenovani na svakoj slici. Ta vrsta pripadnosti je tiša, ali često trajnija.

U srpskoj kulturi postoje umetnici koji su inostranstvo doživeli kao prekid i oni koji su ga pretvorili u produžetak sopstvene discipline. Mihailović pripada drugoj grupi. Njegov parisiski život nije poništio njegovu generacijsku vezu sa posleratnim Beogradom. Naprotiv, omogućio je da se ta veza vidi iz šire perspektive. Kada se govori o dijaspori umetnika, upravo je taj oblik važan: ne samo očuvanje identiteta, nego njegovo prevođenje u jezik koji drugi mogu da gledaju bez poznavanja svih lokalnih šifara.

Zato se njegov opus može čitati kao dokaz da srpska moderna umetnost nije imala jedan centar. Beograd je bio polazište, Zadar kratka laboratorija slobode, a Pariz prostor duge provere. Između tih tačaka nastala je biografija koja ne traži jednostavan zaključak. Ona pokazuje da umetnik često pripada tamo gde njegova slika nastavlja da radi.

Nasleđe

Milorad Bata Mihailović ostaje jedna od značajnih figura srpskog posleratnog slikarstva i srpsko-francuskih umetničkih veza. Njegovo ime stoji uz Zadarsku grupu i Jedanaestoricu, ali se ne iscrpljuje u grupnoj istoriji. Ono označava slikara koji je umeo da generacijsku pobunu pretvori u ličnu disciplinu.

Njegova smrt u Parizu zaokružuje biografiju koja se kretala između Pančeva, Beograda, Zadra i Francuske. To kretanje nije bilo samo promena adrese, nego širenje slikarskog prostora. U njegovom delu vidi se kako srpska umetnost 20. veka nije rasla samo u nacionalnim institucijama, već i u ateljeima daleko od matice, u gradovima gde se identitet proverava kroz rad, a ne kroz parolu.

Zato je Milorad Bata Mihailović važan za portal posvećen srpstvu u svetu: ne kao dekorativni dokaz da su Srbi bili prisutni u Parizu, nego kao ozbiljan primer umetnika koji je svoje poreklo nosio kroz sliku, kroz boju i kroz slobodu koja se ne dobija jednom zauvek, već se stalno iznova osvaja.