Uvod u diplomatsku situaciju i istorijski kontekst
Početak dvadesetog veka zatekao je Kraljevinu Srbiju u izuzetno složenom i opasnom međunarodnom okruženju. Nakon dinastičke smene 1903. godine i dolaska kralja Petra I Karađorđevića na presto, Srbija je odlučno krenula putem spoljnopolitičke emancipacije, nastojeći da se oslobodi ekonomskog i političkog tutorstva susedne Austrougarske monarhije. Ovaj smeliji kurs doveo je do Carinskog rata (1906–1911), u kojem je Srbija, zahvaljujući žilavosti svoje privrede i pronalaženju novih tržišta, odnela pobedu, ali i do dramatične Aneksione krize (1908–1909). Kada je Beč jednostrano anektirao Bosnu i Hercegovinu, gazeći odredbe Berlinskog kongresa, srpski narod se suočio sa bolnim saznanjem o sopstvenoj geopolitičkoj ranjivosti i usamljenosti u sudbonosnim trenucima.
Upravo u tom istorijskom kovitlacu na čelo srpske diplomatije dolazi dr Milovan Milovanović zvani Balać, čovek izuzetne erudicije, doktor pravnih nauka sa pariske Sorbone, profesor međunarodnog prava i diplomata svetskog glasa. Milovanović je duboko razumeo da Srbija ne može sama da se suprotstavi nastojanjima dvojne monarhije da prodre na istok (tzv. Drang nach Osten), niti da samostalno reši goruće "Istočno pitanje" – sudbinu hrišćanskog stanovništva u Staroj Srbiji i Makedoniji pod osmanskom vlašću. Položaj srpskog naroda u kosovskom i bitoljskom vilajetu bio je nepodnošljiv, izložen stalnom teroru, zulumima i sistematskom proterivanju.
U evropskim razmerama, odnosi među velikim silama ubrzano su se polarizovali u dva bloka: Centralne sile (Nemačka i Austrougarska) i Antantu (Rusija, Francuska i Velika Britanija). Za Srbiju je ključni oslonac bila carska Rusija, koja je nakon poraza u ratu sa Japanom (1904–1905) ponovo usmerila svoju pažnju ka Balkanu. Ruska diplomatija, predvođena ministrom spoljnih poslova Sergejem Sazonovom, aktivno je radila na stvaranju odbrambenog saveza balkanskih država. Cilj Sankt Peterburga bio je stvaranje snažnog hrišćanskog bloka pod ruskim pokroviteljstvom koji bi služio kao bedem protiv austrougarskog prodiranja ka Solunu, ali koji ne bi nepromišljeno izazvao prerani rat sa Turskom, za koji Rusija još uvek nije bila vojno spremna.
Dodatni katalizator zbivanja bila je Mladoturska revolucija 1908. godine. Iako je u početku obećavala ustavne slobode i jednakost za sve narode u Osmanskom carstvu, mladoturska uprava se ubrzo pretvorila u rigidni režim centralizacije i nasilne otomanizacije, što je dodatno pogoršalo položaj Srba, Grka i Bugara. Kada je u jesen 1911. godine izbio Tripolitanski (Italijansko-turski) rat, u kojem je Italija napala osmanske posede u severnoj Africi, postalo je jasno da je Turska u dubokoj krizi i da je kucnuo čas za istorijsku akciju balkanskih naroda. Milovan Milovanović je prepoznao ovaj istorijski trenutak, shvatajući da se sloboda i opstanak srpskog naroda mogu osigurati samo kroz savez sa ostalim hrišćanskim državama Balkana, pre svega sa Bugarskom.
Tok pregovora ili same misije
Put do ostvarenja srpsko-bugarskog saveza bio je popločan ogromnim nepoverenjem, istorijskim nasleđem sukoba (poput rata iz 1885. godine) i, iznad svega, nepomirljivim stavovima oko sudbine Makedonije. Bugarska javnost i politička elita bile su zadojene idejom o "Sanstefanskoj Bugarskoj", koja bi obuhvatala gotovo celu Makedoniju, dok je Srbija opravdano smatrala da ima istorijska, nacionalna i strateška prava na te prostore, posebno na vardarsku dolinu koja je predstavljala njen jedini prirodni izlaz ka Egejskom moru, u situaciji kada joj je Austrougarska zatvarala puteve na zapadu.
Pregovori su započeli u najdubljoj tajnosti u jesen 1911. godine. Ključni akteri na srpskoj strani bili su predsednik vlade i ministar inostranih dela Milovan Milovanović, uz punu podršku kralja Petra I i prestolonaslednika Aleksandra, dok je bugarsku stranu predstavljao predsednik vlade Ivan Gešov. Izuzetno važnu posredničku i podsticajnu ulogu imali su ruski poslanik u Beogradu, Nikolaj Hartvig – čovek neobične energije i iskreni prijatelj srpskog naroda – i ruski poslanik u Sofiji, Aleksandar Nekljudov.
Istorijski susret koji je pokrenuo pregovore sa mrtve tačke odigrao se 11. oktobra (po starom kalendaru) 1911. godine, u železničkom salon-vagonu na relaciji između Beograda i Lapova. Milovanović i Gešov su putovali pod izgovorom privatnih putovanja, kako bi izbegli budno oko austrougarske i nemačke obaveštajne službe. Tokom ovog višesatnog putovanja, dvojica državnika su otvoreno iznela svoje poglede. Gešov je insistirao na davanju pune autonomije Makedoniji, računajući da će se ponoviti scenario sa Istočnom Rumelijom iz 1885. godine – odnosno da će autonomna Makedonija ubrzo biti anektirana od strane Bugarske. Milovanović je, sa druge strane, prozreo ovu nameru i kategorički odbio autonomiju, ističući da bi to vodilo novom progonu Srba i konačnom gubitku srpskog nacionalnog identiteta na tim prostorima. On je ponudio realniji i pošteniji princip: podelu interesnih sfera.
Nakon ovog susreta usledili su meseci iscrpljujućih, dramatičnih i često napetih pregovora u Beogradu i Sofiji. Glavni pregovarači su se suočavali sa opstrukcijama unutar sopstvenih država; u Bugarskoj su vojni krugovi i makedonska emigracija tražili maksimalističke ustupke, dok je u Srbiji deo javnosti i oficirskog kora bio sumnjičav prema bilo kakvim pregovorima sa Sofijom.
Milovan Milovanović je u ovim pregovorima pokazao vanserijsku diplomatsku veštinu, strpljenje i hladnokrvnost. Njegova pregovaračka taktika zasnivala se na tri stuba:
- Konstantno pozivanje na rusko pokroviteljstvo: Znao je da Bugarska ne sme da odbije predloge iza kojih stoji carski dvor u Sankt Peterburgu.
- Fleksibilnost u formulacijama uz čvrstinu u suštini: Dopuštao je promenu reči u nacrtima ugovora, ali je neumoljivo branio ključne srpske interese – osiguranje severnog dela Makedonije (Skoplje, Kumanovo, Tetovo) i pravo na teritorijalni izlaz na Jadransko more preko severne Albanije.
- Korišćenje spoljnih pritisaka: Vešto je koristio informacije o turskim vojnim pripremama i austrougarskim pretnjama kako bi uverio bugarske partnere da vreme radi protiv njih.
Najteža tačka pregovora bila je definisanje granica u Makedoniji. Kada se činilo da su pregovori dospeli u ćorsokak, Milovanović je izneo spasonosnu ideju koja je spasila savez. Predložio je da se teritorija Makedonije podeli na tri zone:
- Nesporno srpsku zonu (teritorija severno i zapadno od Šar-planine, uključujući Kosovo i Metohiju);
- Nesporno bugarsku zonu (istočno od reke Strumre i Rodopa);
- Spornu zonu (teritorija između Šar-planine, reke Vardara i Ohridskog jezera), čije bi razgraničenje, u slučaju nemogućnosti direktnog sporazuma nakon rata, bilo povereno ličnoj arbitraži ruskog cara Nikolaja II.
Bugarska strana je, nakon dugog oklevanja i pod direktnim pritiskom ruskog ministra Sazonova, konačno prihvatila ovaj predlog. Time je uklonjena najveća prepreka na putu ka stvaranju saveza.
Najvažniji postignuti rezultati i diplomatske tekovine
Kruna mukotrpnih i genijalno vođenih pregovora dr Milovana Milovanovića bilo je potpisivanje Ugovora o prijateljstvu i savezu između Kraljevine Srbije i Kraljevine Bugarske, 29. februara (13. marta po novom kalendaru) 1912. godine. Ugovor su potpisali Milovanović i bugarski poslanik u Beogradu, Dimitar Tošev. Ovaj dokument je bio strogo poverljiv i sastojao se iz javnog dela (koji je deklarativno govorio o prijateljstvu i uzajamnoj odbrani) i Tajnog dodatka, koji je predstavljao pravo jezgro saveza.
Najvažnije tačke i ishodi ovog istorijskog sporazuma obuhvatali su sledeće segmente:
Ubrzo nakon potpisivanja ugovora, u proleće i leto 1912. godine, usledilo je usaglašavanje Vojne konvencije između generalštabova dveju zemalja. Srpsku stranu je u ovim pregovorima predvodio načelnik Glavnog generalštaba, general Radomir Putnik. Konvencijom je precizno utvrđeno sadejstvo armija na vardarskom i tračkom vojištu.
Međutim, Milovanovićeva diplomatska vizija se nije zaustavila samo na Bugarskoj. On je bio svestan da je za potpuni uspeh protiv Turske potreban širi front. Pod njegovim uticajem i uz aktivno učešće srpske diplomatije, pokrenuti su razgovori o uključivanju drugih balkanskih država.
- Grčka je u maju 1912. godine potpisala odbrambeni ugovor sa Bugarskom. Iako Srbija i Grčka nisu potpisale formalni saveznički ugovor pre rata, postignut je prećutni sporazum o vojnoj saradnji i koordinaciji.
- Crna Gora je, preko kralja Nikole Petrovića, stupila u direktne pregovore sa Srbijom. U septembru 1912. godine u Švajcarskoj (u Lucernu) potpisan je Saveznički ugovor između Srbije i Crne Gore, čime je formalno zaokružen četvorni Balkanski savez.
Tvorac ovog saveza, Milovan Milovanović, uspeo je da ostvari ono što se decenijama smatralo nemogućom misijom u evropskoj diplomatiji: ujedinio je balkanske hrišćanske države, prevazišao njihove naizgled nepremostive teritorijalne razmirice i stvorio moćnu koaliciju od preko 750.000 vojnika. Ovaj savez je radikalno izmenio odnos snaga na jugoistoku Evrope i pretvorio balkanske države od pasivnih objekata tuđe politike u aktivne krojače sopstvene sudbine.
Istorijski odjek i dugoročni značaj za državu Srbiju i srpski narod
Nažalost, sudbina je htela da dr Milovan Milovanović ne doživi plodove svog diplomatskog trijumfa. Premoren nadljudskim radom, pod stalnim stresom i pritiscima kako sa domaćeg tako i sa međunarodnog plana, preminuo je iznenada u Beogradu, 1. jula (18. juna po starom kalendaru) 1912. godine, u pedesetoj godini života – samo nekoliko meseci pre izbijanja Prvog balkanskog rata. Njegova smrt bila je strašan udarac za Srbiju. Čak su i njegovi politički protivnici priznali da je država izgubila svog najsposobnijeg kormilara uoči najveće istorijske bure. Francuski list Le Temps napisao je tada da je sa Milovanovićem "otišao jedan od najsvetlijih umova moderne Evrope".
Ipak, delo koje je ostavio iza sebe bilo je toliko čvrsto i pravno utemeljeno da je izdržalo sve potrese. Kada je u oktobru 1912. godine počeo Prvi balkanski rat, saveznici su nastupili složno i munjevito. Srpska vojska je pod komandom generala (potonjeg vojvode) Radomira Putnika odnela veličanstvene pobede kod Kumanova, Prilepa i Bitolja, dok su Bugari slomili osmanski otpor u Trakiji, a Grci zauzeli Solun. Vekovni san o oslobođenju Stare Srbije i Makedonije od petvekovnog turskog ropstva postao je java.
Dugoročni značaj Milovanovićeve diplomatije i stvaranja Balkanskog saveza ogleda se u nekoliko ključnih dimenzija:
- Vojno-politička emancipacija Balkana: Prvi put u modernoj istoriji, balkanski narodi su se udružili bez direktnog umeštanja velikih sila da reše svoje goruće probleme. Parola "Balkan balkanskim narodima", koju je Milovanović zdušno zastupao, dobila je svoju praktičnu potvrdu.
- Geopolitičko širenje i jačanje Srbije: Pobedom u Prvom balkanskom ratu, Srbija je skoro duplirala svoju teritoriju i stanovništvo. Oslobođene su kolevke srpske državnosti i duhovnosti – Kosovo, Metohija i Raška oblast (Sandžak), a Vardarska Makedonija je ušla u sastav srpske države. Srbija je izrasla u respektabilnu regionalnu silu.
- Lekcija o mudrosti i kompromisu: Milovanovićeva spremnost na kompromis sa Bugarskom (kroz formulu sporne zone i carsku arbitražu) pokazala je da se najviši nacionalni interesi ne brane slepim ekstremizmom i tvrdoglavošću, već elastičnom diplomatijom koja ume da prepozna kada treba popustiti u manje važnim stvarima da bi se dobilo u ključnim.
Iako se Balkanski savez raspao već 1913. godine, usled bugarskog nezadovoljstva podelom Makedonije i odbijanja da sačekaju arbitražu ruskog cara, što je dovelo do Drugog balkanskog rata, to ne umanjuje genijalnost prvobitnog koncepta. Raspad saveza nije bio krivica Milovanovića, već nedostatka političke zrelosti i umerenosti kod njegovih naslednika u Sofiji, ali i podrivačke uloge Austrougarske koja je učinila sve da razbije taj savez.
Istorija srpske diplomatije pamti dr Milovana Milovanovića kao vrhunskog patriotu, čoveka koji je spojio duboku ljubav prema otadžbini sa rafiniranim evropskim obrazovanjem i salonskim manirima. On je dokazao da mala država poput Srbije, kada je predvođena mudrim i obrazovanim ljudima, može da nadmudri imperije i ostvari svoje istorijske ciljeve. Njegova vizija Balkanskog saveza ostaje večni spomenik srpske diplomatske umešnosti i trajna pouka budućim naraštajima o tome kako se znanjem, strpljenjem i patriotskom odgovornošću brani i gradi država.