Uvod u diplomatsku situaciju i istorijski kontekst

Godina 1917. predstavljala je jednu od najkritičnijih i najdramatičnijih prekretnica u modernoj istoriji čovečanstva, a posebno za sudbinu srpskog naroda i države. Nakon stravične albanske golgote u zimu 1915/1916. godine, vaskrsla srpska vojska se, zahvaljujući herojskim naporima i savezničkoj pomoći, reorganizovala i stacionirala na Solunskom frontu. Vlada Kraljevine Srbije i državni aparati našli su utočište na grčkom ostrvu Krfu, koje je postalo privremena prestonica u izgnanstvu. Uprkos vojničkom oporavku i pobedi na Kajmakčalanu krajem 1916. godine, diplomatska pozicija Srbije bila je izuzetno složena, opterećena neizvesnošću i tektonskim promenama na globalnoj geopolitičkoj sceni.

Najveći potres za srpsku diplomatiju u prvoj polovini 1917. godine bila je Februarska revolucija u Rusiji. Padom carskog režima Nikolaja II Romanova, Srbija je izgubila svog najmoćnijeg i najdoslednijeg zaštitnika na međunarodnoj sceni. Ruska privremena vlada, suočena sa unutrašnjim haosom, više nije mogla pružati onako snažnu diplomatsku i materijalnu podršku kakvu je pružao ruski dvor. Istovremeno, Sjedinjene Američke Države su u aprilu 1917. ušle u rat, donoseći novu doktrinu predsednika Vudroa Vilsona o samoopredeljenju naroda, ali i početnu rezervisanost prema potpunom razbijanju Austrougarske Monarhije, koju su zapadni saveznici i dalje videli kao potencijalni stub stabilnosti u Srednjoj Evropi u slučaju reformisanja.

Sa druge strane, unutar same Habzburške monarhije budili su se nacionalni pokreti. U maju 1917. godine, jugoslovenski poslanici u Bečkom parlamentu, okupljeni u Jugoslovenski klub pod vođstvom Antona Korošeca, doneli su takozvanu Majsku deklaraciju. Ovaj dokument je zahtevao ujedinjenje svih zemalja u Monarhiji u kojima žive Slovenci, Hrvati i Srbi u jedno autonomno državno telo pod žezlom habzburške dinastije (trijalizam). Za srpsku vladu, ova inicijativa je predstavljala ozbiljnu opasnost, jer je pretila da pitanje rešavanja sudbine Južnih Slovena ostane unutrašnje pitanje Austrougarske, čime bi napori i ogromne žrtve Srbije bili potpuno obezvređeni.

U takvim okolnostima, zvanični ciljevi Srbije, proklamovani još Niškom deklaracijom iz decembra 1914. godine – a to su oslobođenje i ujedinjenje svih Srba, Hrvata i Slovenaca – morali su dobiti novu, konkretnu i međunarodno prepoznatljivu formu. Bilo je neophodno pokazati saveznicima iz Antante da srpska država i politički predstavnici Južnih Slovena iz same Monarhije govore jednim glasom i teže istom cilju: stvaranju potpuno nezavisne, demokratske zajedničke države van okvira Habzburške imperije. Tako se rodila ideja o održavanju konferencije na Krfu između predstavnika Kraljevske vlade i Jugoslovenskog odbora.

Tok pregovora ili same misije (detaljno ko su bili ključni akteri, koji su bili izazovi, prepreke, taktički potezi)

Pregovori na Krfu počeli su 15. juna i trajali su više od mesec dana, sve do 20. jula 1917. godine. Atmosfera u kojoj su se pregovori odvijali bila je prožeta letnjom žegom, ali i dubokom političkom tenzijom i istorijskom odgovornošću. Sastanci su se održavali u zgradi opštinskog pozorišta na Krfu i u vili "Bela Vista", gde su delegati provodili sate u žučnim raspravama, analizirajući svaku reč i svaki zarez budućeg dokumenta.

Ključne ličnosti ovog istorijskog susreta bili su Nikola Pašić, predsednik Ministarskog saveta i ministar inostranih dela Kraljevine Srbije, i dr Ante Trumbić, ugledni splitski advokat i predsednik Jugoslovenskog odbora. Pašić, prekaljeni diplomata, političar ogromnog iskustva i nenadmašne taktičke mudrosti, zastupao je interese države koja je u rat uložila sve: svoju teritoriju, institucije, vojsku i trećinu muškog stanovništva. Za Pašića, osnova buduće države morala je biti čvrsto oslonjena na pravni, državni i vojni kontinuitet Kraljevine Srbije, koja je jedina imala međunarodni suverenitet i status savezničke sile.

Sa druge strane stajao je Ante Trumbić, predstavnik onih delova južnoslovenskog naroda koji su se još uvek nalazili pod austrougarskom vlašću. Trumbić je bio svestan da bez Srbije nema oslobođenja od Beča, ali je istovremeno strahovao od onoga što je nazivao "srpskom hegemonijom". Njegov primarni cilj bio je da obezbedi ravnopravnost svih činilaca buduće države i da spreči da se ujedinjenje pretvori u prosto proširenje teritorije Srbije (tvorbu "Velike Srbije"). Pored Trumbića, u delegaciji Jugoslovenskog odbora bili su i istaknuti hrvatski i slovenački političari i intelektualci poput Hinka Hinkovića, Frana Supila (koji je ranije napustio Odbor ali je njegov duh bio prisutan), kao i slovenački predstavnici koji su insistirali na kulturnoj i administrativnoj autonomiji.

Najveći kamen spoticanja tokom pregovora bilo je pitanje unutrašnjeg uređenja buduće države – sukob koncepta centralizma i federalizma. Trumbić i članovi Jugoslovenskog odbora su se zalagali za federativno ili konfederativno uređenje, koje bi garantovalo očuvanje istorijskih i regionalnih posebnosti Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine i Vojvodine. Oni su se plašili da bi centralizovana država, sa apsolutnom većinom srpskog stanovništva, marginalizovala ostale narode.

Nikola Pašić je, pokazujući svoju čuvenu smirenost i pregovaračku upornost, branio koncept jedinstvene, unitarne države. Njegov argument je bio duboko racionalan i geopolitički opravdan: u trenucima kada se svet nalazi u globalnom sukobu, a nova država će se graničiti sa neprijateljski nastrojenim susedima (pre svega Italijom, koja je Londonskim ugovorom iz 1915. godine pretendovala na dobar deo jadranske obale), samo čvrsta, centralizovana država sa jedinstvenom vojskom, diplomatijom i finansijskim sistemom može opstati i odbraniti svoje granice. Pašić je isticao da bi federalizam u tim uslovima oslabio državu i pretvorio je u lak plen za revizionističke težnje suseda.

Tenzije su povremeno pretile da prekinu pregovore. Italijanska pretnja na Jadranu bila je stalni podsetnik za Trumbića i Dalmatince da nemaju luksuz da napuste pregovarački sto bez sporazuma sa Srbijom, čija je vojska bila jedina sila sposobna da fizički zaposedne te teritorije i spasi ih od italijanske okupacije. Pašić je ovu okolnost koristio sa izuzetnim taktičkim osećajem. On je nudio široka kulturna i verska prava, potpunu ravnopravnost imena i pisama, ali je ostao nepokolebljiv po pitanju unitarnog uređenja i ustavotvorne procedure.

U presudnim trenucima, kada su pregovori zapadali u ćorsokak, srpski ministri iz različitih političkih partija (samostalni radikali poput Ljubomira Davidovića i naprednjaci poput Vojislava Marinkovića) delovali su kao posrednici, ublažavajući Pašićevu rigidnost i nudeći kompromisne formulacije koje su zadovoljavale dostojanstvo obe strane. Zahvaljujući takvoj mudrosti i svesti o istorijskom trenutku, pregovarači su uspeli da prevaziđu lične i ideološke sujete.

Najvažniji postignuti rezultati i diplomatske tekovine (analiza svih ugovorenih tačaka i ishoda)

Rezultat ovih iscrpljujućih jedomesečnih pregovora bio je dokument istorijskog formata – Krfska deklaracija, potpisana 20. jula 1917. godine. Deklaracija je napisana u obliku svečanog proglasa i sastojala se od 14 tačaka koje su precizno definisale obrise buduće zajedničke otadžbine.

Prva i najvažnija tačka deklaracije glasila je da će država Srba, Hrvata i Slovenaca biti "jedna, nezavisna država sa državnom teritorijom koja će obuhvatiti sve kompaktne teritorije na kojima živi naš troimeni narod". Time je jasno odbačena svaka mogućnost opstanka habzburškog suvereniteta nad južnoslovenskim zemljama i proklamovan princip nacionalnog samoopredeljenja.

U pogledu državnog uređenja, postignut je kompromis koji je u tom trenutku bio najracionalniji:

  1. Oblik vladavine: Buduća država je definisana kao ustavna, demokratska i parlamentarna monarhija na čelu sa dinastijom Karađorđević. Ovo je bio veliki uspeh srpske diplomatije i priznanje doprinosu kralja Petra I i regenta Aleksandra u oslobodilačkoj borbi.
  2. Naziv države: Proklamovan je zvaničan naziv države – Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (Kraljevina SHS), čime je zvanično priznat ravnopravan status sva tri naroda (koji su tada, u skladu sa vladajućom ideologijom narodnog jedinstva, smatrani "plemenima" jednog istog naroda).
  3. Ravnopravnost obeležja: Deklaracija je garantovala potpunu ravnopravnost srpskog, hrvatskog i slovenačkog grba i zastave. Takođe, eksplicitno je navedeno da su i ćirilica i latinica potpuno ravnopravna pisma na celoj teritoriji buduće kraljevine, te da ih svako može slobodno koristiti u javnom životu i pred državnim organima.
  4. Verska ravnopravnost: Sve tri glavne konfesije – pravoslavna, rimokatolička i islamska – proglašene su ravnopravnim i ravnopravno priznatim pred zakonom. Država se obavezala da će garantovati slobodu veroispovesti i ravnopravan položaj svih verskih zajednica, što je bio ključni preduslov za harmonizaciju odnosa u višekonfesionalnoj zajednici.
  5. Demokratska prava i slobode: Krfska deklaracija je postavila visoke demokratske standarde za to doba. Predviđala je opšte, jednako, direktno i tajno pravo glasa za sve građane, što je u tom trenutku bio jedan od najnaprednijih izbornih sistema u Evropi. Garantovane su lične slobode, sloboda štampe, udruživanja i javne reči.
  6. Ustavotvorna skupština: Kao ključni osigurač demokratskog legitimiteta, ugovoreno je da će Ustav nove države doneti Ustavotvorna skupština (Konstituanta) nakon ujedinjenja, i to kvalifikovanom većinom glasova. Ova tačka je imala posebnu važnost za Trumbića, jer je trebalo da garantuje da se ustavna rešenja neće moći nametnuti prostim preglasavanjem.

Analizirajući ove tačke, vidimo da je Krfska deklaracija bila remek-delo kompromisa. Srpska strana je dobila priznanje svoje dinastije, unitarnu koncepciju države i vodeću ulogu u procesu ujedinjenja. Jugoslovenski odbor je dobio čvrste pismene garancije o potpunoj nacionalnoj, verskoj, kulturnoj i jezičkoj ravnopravnosti, kao i obećanje da će se o konačnom uređenju države odlučivati na demokratskim osnovama nakon rata.

Istorijski odjek i dugoročni značaj za državu Srbiju i srpski narod

Donošenje Krfske deklaracije odjeknulo je širom ratom zahvaćene Evrope i sveta kao prvorazredni diplomatski događaj. Za srpsku diplomatiju, ovaj dokument je bio moćno oružje u razgovorima sa saveznicima. Kada su Nikola Pašić i srpski poslanici u Londonu, Parizu i Vašingtonu prezentovali tekst deklaracije, oni više nisu nastupali samo u ime jedne male, okupirane balkanske kraljevine koja traži obnovu svojih granica, već kao legitimni predvodnici velikog i modernog oslobodilačkog pokreta cele Južne Evrope.

Deklaracija je zadala smrtonosan udarac austrougarskoj propagandi koja je pokušavala da prikaže Srbiju kao agresivnu, ekspanzionističku silu koja želi da porobi druge narode na Balkanu. Predstavljanjem demokratskih načela, ravnopravnosti pisama i vera, Srbija je pred zapadnim saveznicima dokazala svoj visoki civilizacijski i demokratski kapacitet. Američki predsednik Vudro Vilson i britanski premijer Dejvid Lojd Džordž počeli su sa mnogo više simpatija i poverenja da gledaju na jugoslovenski projekat, uviđajući da je nova država održiva i da može poslužiti kao stabilna brana nemačkom prodoru na istok (Drang nach Osten).

Iako je proces ujedinjenja formalno okončan 1. decembra 1918. godine proglašenjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca u Beogradu, ustavne i političke rasprave koje su započete na Krfu nastavile su da obeležavaju čitav međuratni period. Mnoge nedorečenosti i različita tumačenja krfskih načela – naročito u pogledu načina glasanja u Ustavotvornoj skupštini i stepena decentralizacije – ostale su izvor političkih trvenja u novoj državi. Dok je srpska politička elita krfska načela videla kao velikodušnu ponudu i maksimum ustupaka u ime zajedništva, hrvatski politički predstavnici su ih često tumačili samo kao prelaznu fazu ka potpunoj konfederalnoj autonomiji.

Ipak, sa istorijske distance, značaj Krfske deklaracije za srpski narod i državu je nemerljiv i višestruk. Ona svedoči o neverovatnoj vitalnosti i državotvornoj svesti srpske političke elite u najtežim trenucima nacionalne istorije. Dok su vojnici krvarili na Solunskom frontu, srpske diplomate su na Krfu, pod vedrim nebom Mediterana, sa vizionarskom hrabrošću projektovale novu državu. Oni nisu dozvolili da patnja i tragedija okupacije slome njihov duh; naprotiv, pretvorili su tu patnju u kreativnu diplomatsku energiju koja je stvorila modernu i prostranu državu.

Krfska deklaracija ostaje svetli primer mudrosti, strpljenja i vrhunskog profesionalizma srpske diplomatije. Ona je pokazala da se veliki državni ciljevi ne postižu samo oružjem na bojnom polju, već i perom, pregovorima, poštovanjem različitosti i dubokim razumevanjem svetskih političkih tokova. U istorijskoj svesti srpskog naroda, Krf nije samo mesto stradanja i tužne uspomene na "Plavu grobnicu", već i mesto gde su udareni temelji jedne nove, slobodne i demokratske epohe, čime je Srbija još jednom potvrdila svoju ulogu svetionika slobode na Balkanu.